System zapewnienia ciągłości dostaw paliw gazowych w Polsce opiera się na wielowarstwowej konstrukcji prawnej, której podstawę stanowią przepisy ustawy Prawo energetyczne, w szczególności art. 5aa, art. 5ab, art. 9i oraz art. 62c. O ile pierwsze z tych regulacji określają mechanizmy uruchamiane w sytuacjach kryzysowych, o tyle art. 62c pełni kluczową funkcję w identyfikacji podmiotu wykonującego zadania sprzedawcy z urzędu, zwłaszcza w odniesieniu do lokalnych systemów dystrybucyjnych i przedsiębiorstw zintegrowanych pionowo.
Mechanizmy interwencyjne: sprzedaż rezerwowa i sprzedaż z urzędu
Punktem wyjścia jest art. 5aa ustawy Prawo energetyczne, który wprowadza mechanizm sprzedaży rezerwowej jako rozwiązanie podstawowe. Zakłada on istnienie sprzedawcy rezerwowego, który przejmuje sprzedaż w przypadku zaprzestania jej wykonywania przez dotychczasowego sprzedawcę. Mechanizm ten ma charakter kontraktowy i uprzednio zabezpieczający.
Dopiero w przypadku, gdy sprzedaż rezerwowa nie może zostać uruchomiona, zastosowanie znajduje art. 5ab ustawy, normujacy sprzedaż z urzędu. W tym modelu operator systemu dystrybucyjnego zawiera – działając w imieniu odbiorcy – umowę kompleksową ze sprzedawcą z urzędu. Jednocześnie ustawodawca przewiduje szczególny skutek czasowy tej umowy, polegający na jej obowiązywaniu od dnia zaprzestania sprzedaży przez dotychczasowego sprzedawcę.
Model docelowy a praktyka rynku (art. 9i)
Zgodnie z art. 9i ustawy Prawo energetyczne, sprzedawca z urzędu powinien być wyłaniany w drodze przetargu przez Prezesa URE, a w przypadku jego niewyłonienia – wyznaczany decyzją regulatora na czas określony. Regulacja ta wyznacza model docelowy funkcjonowania rynku.
W praktyce jednak, zwłaszcza w odniesieniu do rynku gazu oraz lokalnych systemów dystrybucyjnych, mechanizm ten nie zawsze znajduje bezpośrednie zastosowanie. W szczególności brak formalnego wyznaczenia sprzedawcy z urzędu nie może prowadzić do luki w systemie, w której brak byłoby podmiotu zobowiązanego do świadczenia sprzedaży.
Kluczowa rola art. 62c – mechanizm ustawowy
W tym kontekście zasadnicze znaczenie ma art. 62c ustawy Prawo energetyczne, który wprowadza autonomiczny mechanizm przypisania funkcji sprzedawcy z urzędu. Przepis ten stanowi, że do czasu wyznaczenia sprzedawcy z urzędu albo jego wyłonienia w drodze przetargu, zadania tego podmiotu wykonuje przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się obrotem paliwami gazowymi, do którego wniesiono wkład niepieniężny, o którym mowa w art. 5b¹ ustawy.
Regulacja ta ma szczególne znaczenie w przypadku przekształceń strukturalnych rynku, polegających na wyodrębnianiu systemów dystrybucyjnych i przenoszeniu ich do odrębnych podmiotów. W takich sytuacjach ustawodawca zapewnia ciągłość funkcjonowania sprzedawcy z urzędu poprzez przypisanie tej funkcji do podmiotu obrotowego powiązanego z przejmowaną infrastrukturą.
Rozszerzenie na systemy lokalne i przedsiębiorstwa zintegrowane pionowo
Istotnym elementem konstrukcji art. 62c jest jego rozszerzenie na inne przypadki, w tym systemy dystrybucyjne funkcjonujące w ramach przedsiębiorstw zintegrowanych pionowo oraz systemy, o których mowa w art. 9d ust. 7 ustawy. W szczególności ustępy 2–5 art. 62c przewidują, że mechanizm ten znajduje zastosowanie także w sytuacjach, w których system dystrybucyjny funkcjonuje w strukturze przedsiębiorstwa obejmującej zarówno działalność dystrybucyjną, jak i obrotową.
Oznacza to, że w przypadku tzw. małych operatorów systemów dystrybucyjnych (lokalnych OSD), wchodzących w skład przedsiębiorstw zintegrowanych pionowo, funkcja sprzedawcy z urzędu może być wykonywana przez podmiot obrotowy działający w ramach tej samej struktury organizacyjnej, bez konieczności uprzedniego wyznaczenia przez Prezesa URE.
Regulacja ta ma charakter funkcjonalny i zapewnia, że nawet w przypadku niewielkich, lokalnych systemów dystrybucyjnych, w których nie funkcjonuje rozwinięty rynek konkurencyjny, istnieje podmiot zdolny do realizacji obowiązków sprzedawcy z urzędu.
Ciągłość funkcji sprzedawcy z urzędu
Dodatkowo art. 62c przewiduje mechanizmy zapewniające ciągłość wykonywania funkcji sprzedawcy z urzędu również w sytuacjach dalszych zmian organizacyjnych. W szczególności w przypadku zaprzestania wykonywania tej funkcji przez dotychczasowy podmiot, obowiązki te przechodzą na inny podmiot spełniający kryteria określone w ustawie.
Tym samym ustawodawca traktuje funkcję sprzedawcy z urzędu jako element systemowy, który musi być wykonywany w sposób nieprzerwany, niezależnie od zmian właścicielskich, organizacyjnych czy regulacyjnych na rynku.
Wnioski
Analiza przepisów prowadzi do wniosku, że system sprzedaży paliw gazowych opiera się na wielopoziomowym modelu zabezpieczeń, w którym:
- sprzedaż rezerwowa (art. 5aa) stanowi mechanizm podstawowy,
- sprzedaż z urzędu (art. 5ab) pełni funkcję interwencyjną,
- identyfikacja sprzedawcy z urzędu następuje albo w drodze decyzji Prezesa URE (art. 9i), albo – w praktyce – na podstawie mechanizmu ustawowego z art. 62c,
- w przypadku systemów lokalnych i przedsiębiorstw zintegrowanych pionowo, kluczowe znaczenie ma powiązanie działalności obrotowej z infrastrukturą dystrybucyjną.
W efekcie art. 62c stanowi fundament praktycznego funkcjonowania instytucji sprzedawcy z urzędu na rynku gazu, w szczególności w odniesieniu do lokalnych systemów dystrybucyjnych, gdzie model przetargowy nie znajduje bezpośredniego zastosowania.
